Hôm nay: Thứ 4, 11 - 21 - 2018 / 20:55:14

Cuộc hành trình tìm về tuổi thơ

BÙI TỰ LỰC
CUỘC HÀNH TRÌNH TÌM VỀ TUỔI THƠ
(Tham luận Hội thảo Văn học Thiếu nhi, tháng 5/2018)
1. Bùi Tự Lực gắn bó với Nhà xuất bản Kim Đồng và Văn học thiếu nhi như một duyên phận?
NXB Kim Đồng là một NXB lớn, có bề dày truyền thống hơn 60 năm, và là nơi xuất bản tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi lớn nhất nước ta. Nơi đây từng gắn bó với những nhà văn tên tuổi lớn: Nguyễn Huy Tưởng, Tô Hoài, Võ Quảng, Thanh Quế…
Khai bút văn xuôi với tác phẩm truyện vừa đầu tay (Truyện vừa Nội tôi) mà gắn bó thân thiết được với NXB Kim Đồng là một điều đáng tự hào trong cuộc đời cầm bút.
Bắt đầu với nghiệp bút nghiêng, tôi làm thơ và tập thơ “Mùa hoa bưởi” trình làng vào năm 1999 tại NXB Đà Nẵng (Anh Thanh Quế viết lời giới thiệu). Từ đó, mối quan hệ của tôi với giới văn nghệ rộng hơn. Khi nói chuyện với nhà nhà văn Thanh Quế, anh bảo tôi rằng: Thơ của cậu nghe cũng được, nhưng cứ làm thơ thì thơ tôi sẽ chìm vào một biển thơ mênh mông khó cập đến bến bờ và khuyên tôi nên chuyển sang viết văn xuôi. Anh lí giải: Một cuộc sống như tôi đã trải qua, mới ba bốn tuổi đã phải rời vòng tay mẹ sống lây lất với bà nội tật nguyền, trong một hoàn cảnh chiến tranh tàn khốc dưới chế độ bạo tàn Mỹ - Diệm như thế, thì có nhiều chuyện để viết. Hãy viết về chính cuộc đời mình!
Đúng là nhà văn Thanh Quế đã châm ngòi cho những kỉ niệm tuổi thơ của tôi tuôn chảy. Tác phẩm “Nội tôi” - Tập truyện ngắn đầu tay ra đời tại NXB Kim Đồng, và được nhà văn Ma Văn Kháng định dạng lại là tập truyện ngắn liên hoàn. Nhiều truyện ngắn kết nối hữu cơ thành một truyện vừa hoàn chỉnh. Rồi “Nội tôi” đã đoạt giải cao trong Cuộc vận động sáng tác truyện cho thiếu nhi (1999-2000) của NXB Kim Đồng. Đó thực sự là nguồn động viên, khích lệ để tôi tự tin viết tiếp.
“Nội tôi” vừa mới tái bản lần thứ 7, vào tháng 6 năm 2017.
Cũng vào dịp ấy, các anh chị biên tập viên ở NXB Kim Đồng phát hiện một chi tiết rất quan trọng trong cuốn “Nội tôi”, có chương “giao bưu nhí”. Các anh gợi ý và “đặt hàng” tác phẩm tiếp theo. Liền mạch hồi ức chiến tranh, tôi viết tiếp tập truyện dài “Trên nẻo đường giao liên” (NXB Kim Đồng-2003). Tác phẩm đoạt Giải A của Hội Liên hiệp Văn học-Nghệ thuật tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng. NXB Kim Đồng in lại lần thứ 2 vào 7/2013.
Sau 2 tập truyện vừa in tại NXB Kim Đồng, tôi gia nhập làng văn cả nước và trở lại thể loại truyện ngắn thiếu nhi. Những kí ức của cậu bé thất học (14 tuổi mới học lớp 3 trường làng, ra miền Bắc man khai học lên lớp 4); gia đình nghịch cảnh phân li, rồi sau này có những tháng năm đi dạy học và làm cán bộ quản lý Trường THCS.
Một lần nữa, tôi lại lần về với tuổi thơ - Một tuổi thơ đã bị chiến tranh nhấn chìm trong bom đạn. Tôi tìm lại những gương mặt học trò xa xăm của mấy mươi năm trước. Và Tập truyện ngắn “Cái ống phóc và trái banh chuối” ra đời tiếp theo tại NXB Kim Đồng, năm 2005.
Đến Truyện dài “Chó hoang” (in lần đầu vào tháng 01/2017), tôi vẫn thủy chung với NXB Kim Đồng. Ở “Chó hoang” hình như tôi cũng lại nhìn thấy bóng dáng mình trong thân phận con Vằn tội nghiệp. Hồi ức tuổi thơ lại hiện về như những thước phim chiếu chậm: Sau mùa thu hoạch ra đồng mót lúa, mót khoai; sáng dậy dạo quanh bờ rào lượm những lon mắm bơ gạo. Bà con xóm làng muốn chia sẻ cảnh nghèo khó của hai bà cháu bị “cách ly” vì gia đình cộng sản. Họ muốn cho lon gạo, chai mắm nhưng phải lén lút dúi qua bờ rào, vì sợ bị liên lụy tiếp tế cho Việt cộng. Tôi thèm được đi chơi, muốn chạy nhảy leo trèo hòa cùng với bọn trẻ trong làng, nhưng hình như có một sợi dây vô hình ngăn cách. Bây giờ mỗi lần tôi về thăm quê, lại nghe các bà các mẹ kể lại rằng, vài ba tuổi đêm đêm tôi nằm ngủ ngoài lều chợ Vinh Huy (Bình Trị, Thăng Bình, Quảng Nam), vì bà và mẹ phải vào lớp “cải huấn” trong những đêm “tố Cộng” của chính quyền Ngô Đình Diệm độc tài.
Có thể nói rằng: Tôi đến với NXB Kim Đồng và gắn bó với Văn học Thiếu nhi một cách tự nhiên như Cuộc hành trình tìm về với tuổi thơ của chính mình-Mỗi bước dậm dừng tôi đi tìm tôi.
Mặc dù đến nay đã viết được vài ba tập truyện ngắn cho người lớn rồi, nhưng cứ vẫn là một Nhà Văn Thiếu Nhi!
2. Hành trình đi với Văn học thiếu nhi khá nhọc nhằn nhưng vui, cần có tâm huyết và sự bền lòng:
Qua một vài tác phẩm được gọi là thành công viết cho các em, tôi xin được chia sẻ đôi nét về viết truyện thiếu nhi của tôi:
Tuổi niên thiếu trong veo nhưng khá ngắn so với một đời người, thuộc miềm kí ức rất xa xăm. Cuộc sống quanh ta cuộn chảy như sông, gập ghềnh như thác. Vốn sống của các nhà văn được tích lũy khá nhiều, nhưng có thể lưng vốn cóp nhặt về tuổi thơ của mình ít quá.
Đời người dài, tuổi nhỏ lại mau quên. Tuổi thơ đã lùi về trong xa xăm. So với tuổi thơ ta đã quá già, cảm thấy hụt hơi khi kéo nó lại. Nhất là những người như tôi, gần như không có tuổi thơ. Tuổi thơ bị nhấn chìm trong bom đạn. Trở về già bị thực tại xô ngã nghiêng chọc sào quấy bọt đục ngầu. Dự định ban đầu viết con mèo cho các em, nhưng viết xong lại thành “linh miêu” ăn ngủ đàn đúm với lũ chuột, đọc khoét vào mọi ngóc ngách cuộc đời; định viết con cún cưng, con khỉ thông minh, nhưng viết xong lại ra con cáo con chồn, sống bản năng bầy đàn hoang dã. Quả thật, nhiều khi tôi cảm thấy bối rối khi gắn bó rồi trở thành tác giả Văn học Thiếu nhi.
Nhà văn Lê Phương Liên, cũng là tác giả Văn học Thiếu nhi ở NXB Kim Đồng cũng đã chia sẻ với tôi rằng: Cảm xúc văn chương mong manh như làn khói. Tâm hồn các nhà văn chúng ta dễ chênh chao như một ly nước. Cuộc đời khi êm đềm trôi hiền hòa như dòng Thu, lúc giông bão vần vũ sấm giông, cứ trút vào đó nhiều thứ quá, rồi chọc thìa khấy tung lên, đùng đục nâu nâu như ly chè thập cẩm. Ta hãy bình tỉnh và điềm nhiên, đến một lúc cặn bã sẽ lắng xuống, phần nước được chưng cất nổi lên trong veo. Lúc ấy ta lại ngồi viết cho các em.
Qua quá trình sáng tác, tôi tin rằng đó là một trải nghiệm về sự thăng hoa của văn chương.
Khi viết “Nội tôi”, tôi không có khái niệm làm văn học thiếu nhi, không hề biết có Cuộc vận động sáng tác truyện cho thiếu nhi (1999-2000) sắp kết thúc, mà là viết để kể chuyện cho con cháu mai sau. Tuổi thơ xa xăm với bà và mẹ từ thuở ba bốn tuổi đột nhiên hiện về: Đám rước dâu của mẹ đi qua bờ ao khi hai bà cháu đang tát nước; nhớ ánh mắt huyền ảo của bà nội khi buồn vui lúc nổi giận, “Với con cháu đôi mắt bà hiền từ như mắt Phật. Nhưng với bọn ác ôn ác bá trong làng thì đôi mắt ấy ánh lên sắc lẻm như dao, nhìn vào đứa nào là như cứa vào lòng đứa nấy!”
Viết văn để bạn đọc chấp nhận được đã khó. Viết cho thiếu nhi được các em tìm đọc và yêu mến tác giả, tác phẩm càng khó hơn nhiều. Bởi các em là lớp bạn đọc rất trong sáng, hồn nhiên, vô tư, những tâm hồn rất nhạy cảm dễ khóc dễ cười và giàu trí tưởng tượng. Vì vậy đòi hỏi các tác phẩm cho các em cốt truyện không quá rối rắm, không quá cầu kì trong ngôn ngữ, không phức tạp trong tình tiết, tất cả phải ngắn gọn dễ hiểu, nhưng yêu cầu giá trị thẩm mĩ và tính nhân văn phải cao.
Các em không đủ kiên nhẫn ngồi đọc những trang viết dài lê thê kể lể dông dài chim cò cây cỏ. Dùng vài trang sách để miêu tả một cuộc hẹn hò, đuổi theo một con mồi là không phù hợp. Mà yêu cầu tình tiết diễn tiến phải nhanh gọn; hợp lo gic, tính chân thật cao.
Người lớn đọc truyện có khả năng tự nhận thức và điều chỉnh, có khi còn “tự sửa sai” cho tác giả; còn các em rất thơ ngây và tin vào người lớn, các nhà văn và tác phẩm là thần tượng của tâm hồn các em. Các nhà văn viết một cái gì sai cho các em là coi như “chết chữ” rất khó sửa.
Viết văn cho thiếu nhi cần chịu khó tìm đọc, tự học cùng các em. Mỗi câu chuyện, mỗi tác phẩm cần phải cung cấp cho các em một ít kiến thức nào đó, góp lưng vốn để các em trải nghiệm về cuộc sống. Trong tác phẩm “Chó hoang” của tôi, con Vằn đi rông có chửa rồi đẻ một đàn chó con bỏ lại nơi đầu hè. Bị con Vằn đặt mình vào một tình thế không thể làm khác được. Ngoài tuổi 60 rồi mà phải làm “vú em” cho đàn chó sơ sinh. Vậy là tôi phải tìm đến anh bạn hành nghề bác sĩ thú y, để hỏi về quá trình con chó mẹ mang thai thế nào, cách chăm sóc đàn chó sơ sinh ra sao…để chăm nuôi, để rồi viết truyện. Nếu tôi viết sai kiến thức về nuôi chó là có tội; dẫn dắt các em đọc và làm theo sách thì có thể làm khổ, thậm chí giết chết mấy chú cún con.
Cùng với đọc, học là suy đoán và liên tưởng. Đây là yếu tố đặc trưng khi viết cho các em. Trong truyện ngắn “Mẹ con chú vá” (Tập truyện “Cái ống phốc và trái banh chuối”), tôi để chó mẹ bí mật đột kích vào gầm bàn thờ, xé rọ tre giải thoát chó con, rồi dẫn con chạy trốn qua cánh đồng làng. Hay trong “Chó hoang”, chống nóng cho đàn chó con giữa trưa hè, không dùng quạt máy hay máy điều hòa nhiệt độ, mà dùng gạch 6 lỗ thấm nước chất quanh xây chuồng, chợt nhớ ý thơ của Chế Lan Viên, “Một viên gạch hồng chó lại mùa băng giá…”. Trẻ em ngày nay chắc cũng như chúng ta ngày xưa, thích những cái gì đó mới lạ và hơi “quái” một chút: Trưa hè trong nhà có võng dây, võng nan, không nằm mà lại thích ra ngoài rừng nằm võng bẹ chuối, vác cây chuối trên vai gọn gàng nhẹ tênh, không thích lại thích cột dây mang như mang cây súng trường; hai bó củi cơm quảy gánh nhẹ nhàng, không thích lại nhập chung vào quàng dây cõng như đeo ba lô…
Môi trường sống của con em chúng ta ngày nay khác xa với các thế hệ ông bà cha mẹ. Các em được sống trong một xã hội văn minh, với công cụ thông minh, thông tin mạng siêu tốc, đa chiều..., cho nên viết văn thơ thiếu nhi không còn là những câu chuyện ngô nghê, những câu nói bập bẹ khôi hài trẻ con tập nói nữa, mà cần phải trí tuệ, cách suy nghĩ “bác học”. Do sớm tiếp xúc với các phương tiện nghe nhìn, nên các em trưởng thành và thông minh hơn nhiều. Thậm chí có cháu biết đọc trước khi vào lớp 1. Không thấu hiểu tâm sinh lí, không theo kịp sự phát triển của các em; các nhà văn thiếu nhi sẽ cầm tác phẩm chạy theo sau bạn đọc.
3. Mục tiêu của Văn học thiếu nhi là góp phần cung cấp kiến thức và hướng hướng thiện:
Mỗi câu chuyện, mỗi cuốn sách cần phải bày vẽ cho các em một trò chơi, một việc làm gì đó, để các em có thể đọc và làm theo sách: Cách thắt trái banh bằng lá chuối, dán một cành diều, chế một khẩu súng bắn trai cò ke, nuôi dạy con chim sáo…
Tuổi niên thiếu trong sáng và đang là giai đoạn hình thành nhân cách. Vì vậy mục tiêu của tác phẩm viết cho lứa tuổi các em là phải hướng thiện. Cũng có thể viết về cái ác, thói xấu nhưng cũng là để làm nền, làm phông cho chiều sâu tâm đức.
Viết về con chim con chó, cây cỏ bướm hoa, hay khúc gỗ... vô giác vô tri, nhưng ẩn hiện đâu đây có hương hồn, thấp thoáng bóng dáng con người trong đó. Mấy cây cảnh bon - sai của chú bé vắn số vội đi xa để lại nơi đầu hè, mỗi sớm mỗi chiều hình như có những những giọt sương ứa ra nơi đầu lá; con chim sáo nhảy lon ton trên mô đất mới đã lọt vào tầm ngắm của đường tên, bỗng ọ ẹ cất tiếng người gọi "Ông ơi!". Cậu bé bắn chim chùng tay rơi ná. Đã là dáng dấp con người thì đó là sự sống, không thể đối xử thô bạo và xa lạ với sự tàn ác, cạm bẫy rập rình.
4. Nhiều khi tôi cảm thấy đuối sức trước yêu cầu đọc sách của các em. Các cháu ở nhà, ở quê cứ gặp mặt bác là đòi sách. Quyển truyện bác viết một năm, các cháu đọc có một ngày là xong.
Các em có thể đọc sách ở mọi nơi mọi lúc. Vào các Trung tâm phát hành sách, sẽ thấy một đội hình các em la cà, "mài mòn" sàn nhà ngồi đọc, đọc chưa xong gấp đánh dấu để lại đó sẽ đọc tiếp. Có em mua cơm hộp ăn ngay tại quầy sách ở các siêu thị. Các em nói một cách dí dõm rất đáng yêu là "Bọn con đọc sách chùa".
Có ý kiến cho rằng, văn hóa đọc của thiếu nhi hiện nay đi xuống, do các phương tiện nghe nhìn khác phát triển mạnh.
Tôi nghĩ không hẳn như thế! Không khéo các nhà văn chúng ta hồ đồ đổ thừa cho văn hóa đọc. Theo tôi, các phương tiện nghe nhìn khác phát triển mạnh có chi phối đến việc đọc sách của thiếu nhi. Nhưng không thể qui chụp văn hóa đọc của thiếu nhi hiện nay đi xuống. Mà thức tế văn hóa đọc hiện nay đòi hỏi các nhà văn phải vượt lên. Có thể nói rằng, các nhà văn viết cho thiếu nhi ít, càng ít hơn những tác phẩm hay.
Mang tiếng là một Tác giả Văn học thiếu nhi, tôi nhận thấy mình còn nợ với các em nhiều lắm và đang có nhiều dự định. Dự định xếp chồng cao chất ngất, nhưng tác phẩm còn ở tít tắp phía trời xa!
Các em hãy đợi đấy!
Đà Nẵng, tháng 6 năm 2018

Thêm bình luận


Mã an ninh
Làm tươi